interview

Sinds het einde van de jaren zeventig beweegt de Belgische kunstenaar Luc Descheemaeker, beter bekend onder zijn kunstenaarsnaam O-SEKOER, zich in de wereld van de cartoon. In een carrière van meer dan vier decennia schakelde hij moeiteloos tussen traditionele tekenkunst en digitale technieken, maar ook tussen satire, filosofie en sociaal-politieke kritiek.

Voor Descheemaeker is een cartoon veel meer dan een tekening die de toeschouwer aan het lachen moet brengen. Hij beschouwt het genre als een krachtige beeldtaal die complexe ideeën kan samenvatten en de kijker aan het denken kan zetten. Een goede cartoon roept volgens hem niet alleen een glimlach op, maar kan ook een innerlijke dialoog en een maatschappelijk gesprek in gang zetten.

Van Kuifje tot Magritte

Zijn eerste inspiratie haalde Descheemaeker uit de wereld van zijn jeugdidolen. Mickey Mouse, Fred Flinstone en Kuifje behoorden tot de beelden die hem al vroeg fascineerden. Daarnaast werd hij sterk beïnvloed door het surrealisme, met kunstenaars als René Magritte en Folon als belangrijke voorbeelden.

Een toevallig bezoek aan het cartoonfestival van Knokke-Heist in 1977 bleek een belangrijk keerpunt. Daar ontdekte hij de mogelijkheden van de cartoon als artistieke en maatschappelijke uitdrukkingsvorm. Wat begon als een fascinatie groeide uit tot een internationale carrière.

Zijn werk evolueerde door de jaren heen. Aanvankelijk stonden absurditeit en waanzin sterk op de voorgrond, mede onder invloed van cartoonisten uit Oost-Europa. Gaandeweg kregen filosofische ideeën een steeds belangrijkere plaats en verschoof zijn aandacht meer en meer naar sociale en politieke thema’s.

Descheemaeker ziet in het Oost-Europese surrealisme bovendien een bijzondere vorm van artistieke vrijheid. In samenlevingen waar censuur een grote rol speelde, kon het surrealisme volgens hem fungeren als een masker waarachter kunstenaars zich vrijer konden uitdrukken.

De cartoonist als visuele journalist

Zijn inspiratie vindt Descheemaeker vandaag vooral in de actualiteit. Hij volgt dagelijks de gebeurtenissen in de wereld via het internet. De wereld noemt hij met een knipoog “Absurdistan”.

Voor hem is de cartoonist in zekere zin een visuele journalist: iemand die de werkelijkheid observeert en er een spiegel tegenover houdt. Die spiegel toont niet noodzakelijk het aangename beeld van de samenleving, maar kan juist de tegenstrijdigheden en de lelijkheid van de werkelijkheid zichtbaar maken.

Vrijheid van meningsuiting vormt daarbij een essentieel onderdeel van zijn werk. Descheemaeker beseft dat zijn cartoons niet door iedereen worden gewaardeerd. De ruime vrijheid die hij in België ervaart, geeft hem echter de mogelijkheid om ook gevoelige onderwerpen aan te snijden. Sommige tekeningen leiden vervolgens tot hevige mediadebatten, vooral wanneer ze botsen met de overtuigingen van bepaalde groepen of individuen.

Voor Descheemaeker is de cartoon dan ook een “intellectueel wapen”: niet om letterlijk te strijden, maar om mensen aan het denken te zetten en hen met hun eigen ideeën en overtuigingen te confronteren.

Waar eindigt satire en begint belediging?

De grens tussen maatschappelijk geëngageerde satire en belediging is volgens Descheemaeker niet overal dezelfde. Wat de ene persoon als scherpe maar waardevolle kritiek beschouwt, kan door iemand anders als kwetsend worden ervaren. Die grens wordt mede bepaald door cultuur, samenleving en persoonlijke overtuigingen.

De reacties op cartoons over Gaza illustreren dat volgens hem duidelijk. Dezelfde tekening kan bij verschillende mensen totaal verschillende emoties en interpretaties oproepen.

Ook zelf kreeg Descheemaeker te maken met intimidatie. Die ervaringen maakten hem voorzichtiger en deden hem beseffen hoe sterk druk van buitenaf de artistieke vrijheid kan beïnvloeden. Tegelijk hebben ze hem niet doen stoppen. Integendeel: hij bleef de actualiteit volgen en controversiële onderwerpen behandelen.

Een van zijn bekendste en meest besproken werken is de cartoon waarop Donald Trump met een Hitler-snor wordt afgebeeld. De tekening werd in 2016 gemaakt voor een project in Mexico en in 2020 opnieuw gebruikt naar aanleiding van de dood van George Floyd. Het beeld verspreidde zich wereldwijd en groeide uit tot een van de werken waarmee Descheemaeker het sterkst wordt geassocieerd. Rond de cartoon ontstonden bovendien geruchten over een mogelijke link met een cover van het Amerikaanse tijdschrift Time.

Tussen potlood en tablet

Over zijn eigen stijl zegt Descheemaeker dat een kunstenaarsstijl nooit volledig statisch blijft. Een tekenaar verandert doorheen de jaren, en dat is volgens hem een natuurlijk gevolg van de evolutie van de maatschappij en de beeldcultuur.

Ook de manier waarop beelden worden gemaakt, is de voorbije halve eeuw ingrijpend veranderd. Waar vroeger pen en papier centraal stonden, beschikken kunstenaars vandaag over tablets, scanners en gespecialiseerde software voor beeldbewerking en compositie.

Toch blijft voor Descheemaeker de handgetekende schets het vertrekpunt. Moderne technologie heeft de traditionele tekenkunst niet vervangen, maar uitgebreid. Zijn werkwijze is daarom een combinatie van klassieke en digitale technieken, waarbij de eerste tekening de basis van het uiteindelijke beeld blijft.

De uitdaging van artificiële intelligentie

Ook artificiële intelligentie heeft inmiddels haar intrede gedaan in de wereld van de cartoon. Descheemaeker verwacht dat cartoonfestivals daardoor voor nieuwe uitdagingen komen te staan en mogelijk strengere regels zullen moeten invoeren.

Hij noemt het vermogen van AI om de stijl van bekende kunstenaars na te bootsen indrukwekkend en bijna magisch, maar staat kritisch tegenover deze ontwikkeling. Daarbij wijst hij op een opmerkelijke tegenstelling: digitale hulpmiddelen zoals scanners en beeldbewerkingsprogramma’s worden doorgaans als legitieme hulpmiddelen voor kunstenaars beschouwd, terwijl het gebruik van AI voor het genereren van een cartoon bij veel wedstrijden niet wordt toegestaan.

De discussie over wat precies als een eigen artistieke creatie moet worden beschouwd, zal volgens hem dan ook steeds belangrijker worden.

Sociale media als nieuwe tentoonstellingszaal

De manier waarop kunstenaars hun werk presenteren, is eveneens grondig veranderd. Sociale media zijn voor Descheemaeker uitgegroeid tot een belangrijke, misschien wel de belangrijkste, tentoonstellingsruimte. Via die kanalen kan hij dagelijks nieuwe werken publiceren en vrijwel onmiddellijk een internationaal publiek bereiken.

De kunstenaar hoeft daardoor niet langer te wachten op een tentoonstelling of publicatie in de traditionele pers om zijn werk aan het publiek te tonen. Toch betekent de digitale revolutie volgens hem niet dat tentoonstellingen, wedstrijden en publicaties hun waarde hebben verloren. Ze vormen eerder een aanvulling op elkaar en creëren verschillende manieren om met een publiek in contact te komen.

Ook film en theater als inspiratie

Buiten de tekenkunst heeft Descheemaeker een sterke interesse in film en theater. Ook die disciplines sluiten volgens hem nauw aan bij zijn visuele manier van denken. Beeld, verhaal, timing, contrast en menselijke interactie zijn elementen die zowel in de cartoon als in film en theater een belangrijke rol spelen.

Aan jonge kunstenaars geeft hij daarom een eenvoudige maar duidelijke raad: blijf nieuwsgierig, experimenteer met verschillende technieken en teken vooral veel.

“Tekenen elke dag,” is in essentie zijn boodschap. Daarnaast raadt hij jonge kunstenaars aan hun omgeving voortdurend te observeren. Musea, kunstgalerijen, bioscopen en uiteraard het internet bieden volgens hem een onuitputtelijke bron van beelden, informatie en ideeën.

Een kunstenaar moet naar de wereld kijken, vindt Descheemaeker. Pas door goed te observeren, ontdek je de onderwerpen die je wilt behandelen en ontwikkel je uiteindelijk een eigen beeldtaal.

Meer dan 400 internationale onderscheidingen

Luc Descheemaeker werd in 1955 geboren in Torhout. Hij werkte jarenlang als leraar kunst en cultuur, maar bouwde daarnaast een indrukwekkende internationale carrière uit als kunstenaar, cartoonist en fotograaf.

Sinds het einde van de jaren zeventig werd zijn werk opgenomen in honderden tentoonstellingen en wedstrijden in Europa, Azië, Noord- en Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. Hij ontving meer dan 200 internationale prijzen en onderscheidingen.

Tot zijn belangrijke bekroningen behoren eerste prijzen op de Biënnale van Gabrovo en de wedstrijd van Piracicaba, evenals onderscheidingen op de cartoonfestivals van Teheran en Havana. In 2021 ontving hij bovendien de Grand Prix van Press Cartoon Belgium.

Doorheen zijn carrière ontwikkelde O-SEKOER een herkenbare beeldtaal waarin eenvoud, satire, paradox en surrealisme samenkomen. Zijn cartoons behandelen thema’s als politiek, maatschappij, vrede en milieu, maar ook de soms absurde tegenstrijdigheden van het dagelijkse leven.

Voor Descheemaeker blijft de essentie echter dezelfde als toen hij meer dan veertig jaar geleden begon: kijken, tekenen en de wereld een spiegel voorhouden.